اين كرسی نظريه‌پردازی با حضور داوران: حجت‌الاسلام علی‌اكبر صادقی رشاد، محمد سعيدی‌مهر، هادی ‌صادقی، عبدالله نصری و ناقدان: حجت‌الاسلام حسين‌ سوزن‌چی و قاسم‌ پورحسن برگزار شد.

حجت‌الاسلام رشاد در ابتدای جلسه به معرفی پژوهشگاه پرداخت و دراين‌باره گفت: پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی از نيمه سال 1384 مسئول برگزاری كرسی‌های نظريه‌پردازی در حوزه‌ علوم انسانی شد كه از سال 1385 تا امروز شاهد هفتمين كرسی نقد و نوآوری در اين پژوهشگاه هستيم.

رشاد پس از تشكر از فعاليت‌های علمی قائمی‌نيا و معرفی نقادان و داوران، كرسی جلسه را به حجت‌الاسلام قائمی‌نيا عضو هيئت علمی دانشگاه باقرالعلوم سپرد.

استاديار دانشگاه باقرالعلوم نظريه خود را با پرسش اصلی ديدگاهش آغاز كرد و گفت: معرفت دينی چه ساختاری دارد؟ معرفت‌شناسی معاصر به دنبال پاسخ‌گويی به دو پرسش اساسی درباره ساختار يا تعريف معرفت‌شناسی است؛ اما در حوزه معارف دينی چگونه است؟ آيا تمام معارف دين برگرفته از آيات و روايات است ؟

وی سپس با بيان ديدگاه سازگاری در قرن بيستم اذعان كرد: معارف ما يك كل را تشكيل می‌دهند كه حدود آن را تجارب بشری مشخص می‌كند. تمركز اصلی من بر كل‌گرايی است، چرا كه براساس مبناگرايی ساختمان معارف بشر محدود می‌شود، زيرا معارفی وجود دارد كه مستقيم يا غير مستقيم از نص دين به‌ دست نيامده است.

قائمی‌نيا معرفت دينی را دارای ساختاری شبكه‌ای دانست و گفت: معرفت دينی از معارف مرزی و معارف درون شبكه‌ای تشكيل شده است؛ شرايط مرزی كه از نصوص دينی به دست آمده‌اند، برای معارف درون شبكه‌ای محدوديت به وجود می‌آورد. شارع مقدس تمام معارف دينی را به بشر نداده‌ است، ذخيره‌ای كليدی از معارف را به بشر داده است تا در درون آن‌ها به بسط و گسترش معارف دينی بپردازد و ناگفته‌ها را براساس گفته‌ها بيابد.

وی افزود: بر طبق نظريه شبكه معرفت دينی، درون اين شبكه را مجموعه‌ای از معارف در برمی‌گيرد كه مرزهای آن توسط گزاره‌های برگرفته از نصوص دينی تعيين می‌شود. معارفی كه شرايط مرزی معرفت دينی را تشكيل می‌دهند، از نصوص دينی به

دست‌ آمده‌اند و براساس روابط معناشناختی از آن‌ها استنباط شده‌اند. به همين منظور بخش گسترده‌ای از تلاش عالمان دين صرف تعيين دلالت‌های نصوص دين می‌شود؛ در واقع بدون اين فعاليت‌ها شبكه معرفت دينی تكوين نمی‌يابد.

نويسنده «تجربه دينی و گوهر دين» اظهار كرد: تنها معارفی به درون شبكه راه می‌يابند كه نوعی مناسبت با شرايط مرزی و معارف پيرامونی داشته باشند. معارف ممكن است مناسبت معناشناختی به معنای وسيع كلمه يا مناسبت منطقی با شرايط مرزی داشته باشند. مناسبت منطقی به معنای وسيع كلمه صورت‌های مختلفی را در برمی‌گيرد و فرضيه‌های تبيينی و فرضيه‌های انسجام‌بخش هم از جمله روابط مطقی به شمار می‌روند.

مؤلف «وحی و افعال گفتاری» در ادامه سازگاری را يكی از روابط منطقی دانست و تأكيد كرد: عدم سازگاری نشان می‌دهد كه مشكلی در درون معرف ما وجود دارد. هر قدر از مركز شبكه به حواشی نزديك‌تر شويم، روابط و مناسبت‌های معناشناختی ميان معارف و شرايط مرزی برجسته می‌شوند و روابط منطقی اهميت بيشتری می‌يابند.

قائمی‌نيا خاطرنشان كرد: معارف مرزی از دو راه معارف درون شبكه را هدايت می‌كند؛ از راه فراهم آوردن حدودی كه به تغيير و تحول درون شبكه جهت می‌دهد و هم‌چنين از راه اصولی كه خود نصوص دينی ارائه می‌كند. اصول تنزيلی كه از نص دين اخذ می‌شوند، از جمله معارف شبكه است. بنابراين از مطالب فوق نتيجه می‌شود كه معارف درجه اول و دوم از نصوص دينی به دست می‌آيد.

*

هادی صادقی داور دوم جلسه هم خاطرنشان كرد: چرا نصوص مرزی درون هسته وارد نمی‌شوند؟ چرا معرفت دينی از اين حواشی آغاز می‌شوند؟ شما بايد حد و مرز خود را با اهل ظاهر و سلفيان مشخص كنيد!

پيش‌كرسی«شبكه معرفت دينی» اما با بياناتی از حجت‌الاسلام و المسلمين صادقی رشاد در مقام داوری به پايان رسيد. وی تصريح كرد: نقص مردم‌شناسی در تبيين ديدگاه مورد بحث وجود دارد. هم‌چنين پاره‌ای از اصطلاحات بايد آن‌گونه كه نظريه‌پرداز تلقی می‌كند، تبيين شود. بايد مشخص شود كه اصطلاحاتی چون (حاشيه، هسته، مرز و مركز) جنبه ارزشی دارد يا جنبه روشی؟

وی افزود: بايد مشخص شود كه تبيينات حجت‌الاسلام قائمی‌نيا معرفت‌شناختی است يا روش‌شناختی؟ چرا كه اگر توصيه باشد، كل‌گرايی جايز است و بايد مبنا ارائه دهيد. اگر توصيفی باشد، گرايشی لازم نيست. در نهايت آيا سامانه ارائه شده در اين كرسی را می‌توان در همه حوزه‌های معرفت دينی اعم از عقايد، فقه، اخلاق و احكام مطرح كرد؟